Wednesday, March 31, 2010

गीता सार

BOOKS PUBLISHED

In English
 
  • क्यों व्यर्थ की चिंता करते हो? किससे व्यर्थ डरते हो? कौन तुम्हें मार सक्ता है? आत्मा ना पैदा होती है, न मरती है।
  • जो हु, वह अच्छा हु, जो हो रहा है, वह अच्छा हो रहा है, जो होगा, वह भी अच्छा ही होगा। तुम भूत का पश्चाताप न करो। भविष्य की चिन्ता न करो। वर्तमान चल रहा है।
  • तुम्हारा क्या गया, जो तुम रोते हो? तुम क्या लाए थे, जो तुमने खो दिया? तुमने क्या पैदा किया था, जो नाश हो गया? न तुम कुछ लेकर ए, जो लिया यहीं से लिया। जो दिया, यहीं पर दिया। जो लिया, इसी (भगवान) से लिया। जो दिया, इसी को दिया।
  • खाली हाथ ए और खाली हाथ चले। जो ज तुम्हारा है, कल और किसी का था, परसों किसी अौर का होगा। तुम इसे अपना समझ कर मग्न हो रहे हो। बस यही प्रसन्नता तुम्हारे दु:खों का कारण है।
  • परिवर्तन संसार का नियम है। जिसे तुम मृत्यु समझते हो, वही तो जीवन है। एक क्षण में तुम करोड़ों के स्वामी बन जाते हो, दूसरे ही क्षण में तुम दरिद्र हो जाते हो। मेरा-तेरा, छोटा-बड़ा, अपना-पराया, मन से मिटा दो, फिर सब तुम्हारा है, तुम सबके हो।
  • न यह शरीर तुम्हारा है, न तुम शरीर के हो। यह अग्नि, जल, वायु, पृथ्वी, काश से बना है और इसी में मिल जायेगा। परन्तु त्मा स्थिर है - फिर तुम क्या हो?
  • तुम अपने पको भगवान के अर्पित करो। यही सबसे उत्तम सहारा है। जो इसके सहारे को जानता है वह भय, चिन्ता, शोक से सर्वदा मुक्त है।
  • जो कुछ भी तू करता है, उसे भगवान के अर्पण करता चल। ऐसा करने से सदा जीवन-मुक्त का नंन्द अनुभव करेगा।

REFRESH PAGE FOR ANOTHER QUOTE

Munindra's quotes


"May the sunshine ever greet you
and sorrows flow away,
May the knowledge flow within you
and darkness fade away."— Munindra Misra

Tuesday, March 30, 2010

Bhagwat Gita: BHAGWAT GITA - Lord's Song: Forward

Bhagwat Gita: BHAGWAT GITA - Lord's Song: Forward
Sanskrit Text

अथाष्टादशोऽध्यायः


 
अर्जुन उवाच
 
संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् 
त्यागस्य  हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥१८- १॥
 
श्रीभगवानुवाच
 
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः 
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥१८- २॥
 
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः 
यज्ञदानतपःकर्म  त्याज्यमिति चापरे ॥१८- ३॥
 
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम 
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥१८- ४॥
 
यज्ञदानतपःकर्म  त्याजयं कार्यमेव तत् 
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥१८- ५॥
 
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि  
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥१८- ६॥
 
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते 
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥१८- ७॥
 
दुःखमितयेव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् 
 कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥१८- ८॥
 
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन 
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव  त्यागः सात्त्विको मतः ॥१८- ९॥
 
 द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते 
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥१८- १०॥
 
 हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः 
यस्तु कर्मफलत्यागी  त्यागीत्यभिधीयते ॥१८- ११॥
 
अनिष्टमिष्टं मिश्रं  त्रिविधं कर्मणः फलम् 
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य  तु संन्यासिनां क्वचित् ॥१८- १२॥
 
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे 
सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥१८- १३॥
 
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं  पृथग्विधम् 
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥१८- १४॥
 
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः 
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥१८- १५॥
 
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः 
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न  पश्यति दुर्मतिः ॥१८- १६॥
 
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य  लिप्यते 
हत्वापि  इमाँल्लोकान्न हन्ति  निबध्यते ॥१८- १७॥
 
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना 
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥१८- १८॥
 
ज्ञानं कर्म  कर्ता  त्रिधैव गुणभेदतः 
प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥१८- १९॥
 
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते 
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥१८- २०॥
 
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् 
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥१८- २१॥
 
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् 
अतत्त्वार्थवदल्पं  तत्तामसमुदाहृतम् ॥१८- २२॥
 
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् 
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥१८- २३॥
 
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः 
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥१८- २४॥
 
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य  पौरुषम् 
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥१८- २५॥
 
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः 
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता त्त्विक उच्यते ॥१८- २६॥
 
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः 
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥१८- २७॥
 
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः 
विषादी दीर्घसूत्री  कर्ता तामस उच्यते ॥१८- २८॥
 
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु 
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय ॥१८- २९॥
 
प्रवृत्तिं  निवृत्तिं  कार्याकार्ये भयाभये 
बन्धं मोक्षं  या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥१८- ३०॥
 
यया धर्ममधर्मं  कार्यं चाकार्यमेव  
अयथावत्प्रजानाति द्धिः सा पार्थ राजसी ॥१८- ३१॥
 
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता 
सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥१८- ३२॥
 
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः 
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥१८- ३३॥
 
यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन 
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥१८- ३४॥
 
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव  
 विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥१८- ३५॥
 
सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ 
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं  निगच्छति ॥१८- ३६॥
 
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् 
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥१८- ३७॥
 
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् 
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥१८- ३८॥
 
यदग्रे चानुबन्धे  सुखं मोहनमात्मनः 
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥१८- ३९॥
 
 तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः 
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥१८- ४०॥
 
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां  परन्तप 
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥१८- ४१॥
 
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव  
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥१८- ४२॥
 
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् 
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥१८- ४३॥
 
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् 
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रसयापि स्वभावजम् ॥१८- ४४॥
 
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः 
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥१८- ४५॥
 
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् 
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥१८- ४६॥
 
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् 
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥१८- ४७॥
 
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि  त्यजेत् 
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥१८- ४८॥
 
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः 
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥१८- ४९॥
 
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे 
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥१८- ५०॥
 
बुद्ध्या विशुद्ध्या युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य  
शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य  ॥१८- ५१॥
 
विविक्तसेवी लघ्वाशयतवाक्कायमानसः 
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥१८- ५२॥
 
अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् 
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥१८- ५३॥
 
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा  शोचति  काङ्क्षति 
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥१८- ५४॥
 
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः 
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥१८- ५५॥
 
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः 
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥१८- ५६॥
 
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः 
बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥१८- ५७॥
 
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि 
अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥१८- ५८॥
 
यदहंकारमाश्रित्य  योत्स्य इति मन्यसे 
मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥१८- ५९॥
 
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा 
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥१८- ६०॥
 
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति 
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥१८- ६१॥
 
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत 
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥१८- ६२॥
 
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया 
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥१८- ६३॥
 
सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः 
इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥१८- ६४॥
 
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु 
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥१८- ६५॥
 
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज 
अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥१८- ६६॥
 
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन 
 चाशुश्रूषवे वाच्यं   मां योऽभ्यसूयति ॥१८- ६७॥
 
 इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति 
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥१८- ६८॥
 
  तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः 
भविता   मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥१८- ६९॥
 
अध्येष्यते   इमं धर्म्यं संवादमावयोः 
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥१८- ७०॥
 
श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः 
सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥१८- ७१॥
 
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा 
कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनंजय ॥१८- ७२॥
 
अर्जुन उवाच
 
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत 
स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥१८- ७३॥
 
संजय उवाच
 
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य  महात्मनः 
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥१८- ७४॥
 
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् 
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥१८- ७५॥
 
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् 
केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि  मुहुर्मुहुः ॥१८- ७६॥
 
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः 
विस्मयो मे महान् राजन्हृष्यामि  पुनः पुनः ॥१८- ७७॥
 
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः 
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥१८- ७८॥
 
 तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे मोक्षसंन्यासयोगो नामाष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥

सप्तदशोऽध्यायः


 
अर्जुन उवाच
 
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः 
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥१७- १॥
 
श्रीभगवानुवाच
 
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा 
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥१७- २॥
 
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत 
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः  एव सः ॥१७- ३॥
 
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः 
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥१७- ४॥
 
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः 
दम्भाहंकारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥१७- ५॥
 
कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः 
मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥१७- ६॥
 
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः 
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥१७- ७॥
 
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः 
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥१७- ८॥
 
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः 
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥१७- ९॥
 
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं  यत् 
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥१७- १०॥
 
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो  इज्यते 
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय  सात्त्विकः ॥१७- ११॥
 
अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् 
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥१७- १२॥
 
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् 
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥१७- १३॥
 
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् 
ब्रह्मचर्यमहिंसा  शारीरं तप उच्यते ॥१७- १४॥
 
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं  यत् 
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥१७- १५॥
 
मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः 
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥१७- १६॥
 
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः 
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥१७- १७॥
 
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् 
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥१७- १८॥
 
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः 
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥१७- १९॥
 
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे 
देशे काले  पात्रे  तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥१७- २०॥
 
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः 
दीयते  परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥१७- २१॥
 
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते 
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥१७- २२॥
 
ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः 
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥१७- २३॥
 
तस्मादोमित्युदाहृत्य यजञदानतपःक्रियाः 
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥१७- २४॥
 
तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः 
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥१७- २५॥
 
सद्भावे साधुभावे  सदित्येतत्प्रयुज्यते 
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥१७- २६॥
 
यज्ञे तपसि दाने  स्थितिः सदिति चोच्यते 
कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥१७- २७॥
 
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं  यत् 
असदित्युच्यते पार्थ   तत्प्रेत्य नो इह ॥१७- २८॥
 
 तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे 
रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥

षोडशोऽध्यायः


 
श्रीभगवानुवाच 
 
अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः 
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥१६- १॥
 
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् 
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥१६- २॥
 
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता 
भवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥१६- ३॥
 
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव  
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरीम् ॥१६- ४॥
 
दैवी संपद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता 
मा शुचः संपदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥१६- ५॥
 
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव  
दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥१६- ६॥
 
प्रवृत्तिं  निवृत्तिं  जना  विदुरासुराः 
 शौचं नापि चाचारो  सत्यं तेषु विद्यते ॥१६- ७॥
 
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् 
अपरस्परसंभूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥१६- ८॥
 
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः 
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥१६- ९॥
 
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः 
मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥१६- १०॥
 
चिन्तामपरिमेयां  प्रलयान्तामुपाश्रिताः 
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥१६- ११॥
 
आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः 
ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥१६- १२॥
 
इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् 
इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥१६- १३॥
 
असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि 
ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥१६- १४॥
 
आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया 
यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥१६- १५॥
 
अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः 
प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥१६- १६॥
 
आत्मसंभाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः 
यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥१६- १७॥
 
अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं  संश्रिताः 
मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥१६- १८॥
 
तानहं द्विषतः क्रुरान्संसारेषु नराधमान् 
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥१६- १९॥
 
आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि 
मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥१६- २०॥
 
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः 
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥१६- २१॥
 
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः 
आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥१६- २२॥
 
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः 
  सिद्धिमवाप्नोति  सुखं  परां गतिम् ॥१६- २३॥
 
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ 
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥१६- २४॥
 
 तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे दैवासुरसंपद्विभागयोगो नाम षोडशोऽध्यायः ॥१६॥

पञ्चदशोऽध्यायः


 
श्रीभगवानुवाच
 
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् 
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद  वेदवित् ॥१५- १॥
 
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा
गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः 
अधश्च मूलान्यनुसंततानि
कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलके ॥१५- २॥
 
 रूपमस्येह तथोपलभ्यते
नान्तो  चादिर्न  संप्रतिष्ठा 
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल-
मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥१५- ३॥
 
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं
यस्मिन्गता  निवर्तन्ति भूयः 
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥१५- ४॥
 
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा
अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः 
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै- 
र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥१५- ५॥
 
 तद्भासयते सूर्यो  शशाङ्को  पावकः 
यद्गत्वा  निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥१५- ६॥
 
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः 
मनःषषठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥१५- ७॥
 
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः 
गृहित्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥१५- ८॥
 
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं  रसनं घ्राणमेव  
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥१५- ९॥
 
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् 
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥१५- १०॥
 
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् 
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥१५- ११॥
 
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् 
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥१५- १२॥
 
गामाविश्य  भूतानि धारयाम्यहमोजसा 
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥१५- १३॥
 
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः 
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥१५- १४॥
 
सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो
मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं  
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो
वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥१५- १५॥
 
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव  
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥१५- १६॥
 
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः 
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥१५- १७॥
 
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः 
अतोऽस्मि लोके वेदे  प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥१५- १८॥
 
यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् 
 सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥१५- १९॥
 
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ 
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥१५- २०॥
 
 तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुन संवादे पुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः  १५