Tuesday, March 30, 2010

चतुर्दशोऽध्यायः


 
श्रीभगवानुवाच
 
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् 
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥१४- १॥
 
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः 
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये  व्यथन्ति  ॥१४- २॥
 
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् 
संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥१४- ३॥
 
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः 
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥१४- ४॥
 
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः 
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥१४- ५॥
 
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् 
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥१४- ६॥
 
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् 
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥१४- ७॥
 
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् 
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥१४- ८॥
 
सत्त्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत 
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत ॥१४- ९॥
 
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत 
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥१४- १०॥
 
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायत
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥१४- ११॥
 
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा 
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥१४- १२॥
 
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव  
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥१४- १३॥
 
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् 
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥१४- १४॥
 
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते 
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥१४- १५॥
 
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् 
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥१४- १६॥
 
सत्त्वात्संजयते ज्ञानं रजसो लोभ एव  
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव  ॥१४- १७॥
 
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः 
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥१४- १८॥
 
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति 
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥१४- १९॥
 
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् 
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥१४- २०॥
 
अर्जुन उवाच
 
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो 
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥१४- २१॥
 
श्रीभगवानुवाच
 
प्रकाशं  प्रवृत्तिं  मोहमेव  पाण्डव 
 द्वेष्टि संप्रवृत्तानि  निवृत्तानि काङ्क्षति ॥१४- २२॥
 
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो  विचाल्यते 
गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥१४- २३॥
 
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः 
तुल्यप्रियाप्रियो रस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥१४- २४॥
 
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः 
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः  उच्यते ॥१४- २५॥
 
मां  योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते 
 गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥१४- २६॥
 
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य  
शाश्वतस्य  धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य  ॥१४- २७॥
 
 तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे गुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥

No comments: