Tuesday, March 30, 2010

द्वितीयोऽध्यायः


In English
 
संजय उवाच
 
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् 
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥२- १॥
 
श्रीभगवानुवाच 
 
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् 
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥२- २॥
 
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते 
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥२- ३॥
 
अर्जुन उवाच
 
कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं  मधुसूदन 
इषुभिः प्रति योत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥२- ४॥
 
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके 
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥२- ५॥
 
 चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः 
यानेव हत्वा  जिजीविषाम- स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥२- ६॥
 
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः 
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥२- ७॥
 
 हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् 
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥२- ८॥
 
संजय उवाच
 
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप 
 योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव  ॥२- ९॥
 
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत 
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥२- १०॥
 
श्रीभगवानुवाच
 
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे 
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥२- ११॥
 
 त्वेवाहं जातु नासं  त्वं नेमे जनाधिपाः 
 चैव  भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥२- १२॥
 
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा 
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र  मुह्यति ॥२- १३॥
 
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः 
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥२- १४॥
 
यं हि  व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ 
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥२- १५॥
 
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः 
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥२- १६॥
 
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् 
विनाशमव्ययस्यास्य  कश्चित्कर्तुमर्हति ॥२- १७॥
 
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः 
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥२- १८॥
 
 एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् 
उभौ तौ  विजानीतो नायं हन्ति  हन्यते ॥२- १९॥
 
 जायते म्रियते वा कदाचि- न्नायं भूत्वा भविता वा  भूयः 
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो  हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२- २०॥
 
वेदाविनाशिनं नित्यं  एनमजमव्ययम् 
कथं  पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२- २१॥
 
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि 
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥२- २२॥
 
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः 
 चैनं क्लेदयन्त्यापो  शोषयति मारुतः ॥२- २३॥
 
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव  
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२- २४॥
 
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते 
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥२- २५॥
 
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् 
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥२- २६॥
 
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य  
तस्मादपरिहार्येऽर्थे  त्वं शोचितुमर्हसि ॥२- २७॥
 
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत 
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥२- २८॥
 
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन- माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः 
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद  चैव कश्चित् ॥२- २९॥
 
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत 
तस्मात्सर्वाणि भूतानि  त्वं शोचितुमर्हसि ॥२- ३०॥
 
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य  विकम्पितुमर्हसि 
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य  विद्यते ॥२- ३१॥
 
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् 
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥२- ३२॥
 
अथ चेत्तवमिमं धर्म्यं संग्रामं  करिष्यसि 
ततः स्वधर्मं कीर्तिं  हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥२- ३३॥
 
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् 
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥२- ३४॥
 
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः 
येषां  त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥२- ३५॥
 
अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः 
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥२- ३६॥
 
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् 
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥२- ३७॥
 
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ 
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥२- ३८॥
 
एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु 
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥२- ३९॥
 
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो  विद्यते 
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥२- ४०॥
 
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन 
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥२- ४१॥
 
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः 
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥२- ४२॥
 
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् 
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥२- ४३॥
 
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् 
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ  विधीयते ॥२- ४४॥
 
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन 
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥२- ४५॥
 
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके 
तावान्सर्वेषवेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥२- ४६॥
 
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन 
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥२- ४७॥
 
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय 
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥२- ४८॥
 
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय 
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥२- ४९॥
 
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते 
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥२- ५०॥
 
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः 
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥२- ५१॥
 
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति 
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य  ॥२- ५२॥
 
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला 
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥२- ५३॥
 
अर्जुन उवाच
 
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव 
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥२- ५४॥
 
श्रीभगवानुवाच
 
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् 
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥२- ५५॥
 
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः 
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥२- ५६॥
 
यः सर्वत्रनभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् 
नाभिनन्दति  द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२- ५७॥
 
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः 
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२- ५८॥
 
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः 
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥२- ५९॥
 
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः 
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥२- ६०॥
 
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः 
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२- ६१॥
 
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते 
सङ्गात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥२- ६२॥
 
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः 
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥२- ६३॥
 
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् 
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥२- ६४॥
 
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते 
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥२- ६५॥
 
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य  चायुक्तस्य भावना 
 चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥२- ६६॥
 
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनु विधीयते 
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥२- ६७॥
 
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः 
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२- ६८॥
 
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी 
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥२- ६९॥
 
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् 
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे  शान्तिमाप्नोति  कामकामी ॥२- ७०॥
 
विहाय कामान्यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः 
निर्ममो निरहंकारः  शान्तिमधिगच्छति ॥२- ७१॥
 
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति 
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥२- ७२॥
 
 तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे सांख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः   

No comments: