Tuesday, March 30, 2010

अथाष्टादशोऽध्यायः


 
अर्जुन उवाच
 
संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् 
त्यागस्य  हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥१८- १॥
 
श्रीभगवानुवाच
 
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः 
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥१८- २॥
 
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः 
यज्ञदानतपःकर्म  त्याज्यमिति चापरे ॥१८- ३॥
 
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम 
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥१८- ४॥
 
यज्ञदानतपःकर्म  त्याजयं कार्यमेव तत् 
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥१८- ५॥
 
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि  
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥१८- ६॥
 
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते 
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥१८- ७॥
 
दुःखमितयेव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् 
 कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥१८- ८॥
 
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन 
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव  त्यागः सात्त्विको मतः ॥१८- ९॥
 
 द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते 
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥१८- १०॥
 
 हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः 
यस्तु कर्मफलत्यागी  त्यागीत्यभिधीयते ॥१८- ११॥
 
अनिष्टमिष्टं मिश्रं  त्रिविधं कर्मणः फलम् 
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य  तु संन्यासिनां क्वचित् ॥१८- १२॥
 
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे 
सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥१८- १३॥
 
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं  पृथग्विधम् 
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥१८- १४॥
 
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः 
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥१८- १५॥
 
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः 
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न  पश्यति दुर्मतिः ॥१८- १६॥
 
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य  लिप्यते 
हत्वापि  इमाँल्लोकान्न हन्ति  निबध्यते ॥१८- १७॥
 
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना 
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥१८- १८॥
 
ज्ञानं कर्म  कर्ता  त्रिधैव गुणभेदतः 
प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥१८- १९॥
 
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते 
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥१८- २०॥
 
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् 
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥१८- २१॥
 
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् 
अतत्त्वार्थवदल्पं  तत्तामसमुदाहृतम् ॥१८- २२॥
 
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् 
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥१८- २३॥
 
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः 
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥१८- २४॥
 
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य  पौरुषम् 
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥१८- २५॥
 
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः 
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता त्त्विक उच्यते ॥१८- २६॥
 
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः 
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥१८- २७॥
 
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः 
विषादी दीर्घसूत्री  कर्ता तामस उच्यते ॥१८- २८॥
 
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु 
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय ॥१८- २९॥
 
प्रवृत्तिं  निवृत्तिं  कार्याकार्ये भयाभये 
बन्धं मोक्षं  या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥१८- ३०॥
 
यया धर्ममधर्मं  कार्यं चाकार्यमेव  
अयथावत्प्रजानाति द्धिः सा पार्थ राजसी ॥१८- ३१॥
 
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता 
सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥१८- ३२॥
 
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः 
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥१८- ३३॥
 
यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन 
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥१८- ३४॥
 
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव  
 विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥१८- ३५॥
 
सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ 
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं  निगच्छति ॥१८- ३६॥
 
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् 
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥१८- ३७॥
 
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् 
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥१८- ३८॥
 
यदग्रे चानुबन्धे  सुखं मोहनमात्मनः 
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥१८- ३९॥
 
 तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः 
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥१८- ४०॥
 
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां  परन्तप 
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥१८- ४१॥
 
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव  
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥१८- ४२॥
 
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् 
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥१८- ४३॥
 
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् 
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रसयापि स्वभावजम् ॥१८- ४४॥
 
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः 
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥१८- ४५॥
 
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् 
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥१८- ४६॥
 
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् 
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥१८- ४७॥
 
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि  त्यजेत् 
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥१८- ४८॥
 
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः 
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥१८- ४९॥
 
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे 
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥१८- ५०॥
 
बुद्ध्या विशुद्ध्या युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य  
शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य  ॥१८- ५१॥
 
विविक्तसेवी लघ्वाशयतवाक्कायमानसः 
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥१८- ५२॥
 
अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् 
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥१८- ५३॥
 
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा  शोचति  काङ्क्षति 
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥१८- ५४॥
 
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः 
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥१८- ५५॥
 
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः 
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥१८- ५६॥
 
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः 
बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥१८- ५७॥
 
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि 
अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥१८- ५८॥
 
यदहंकारमाश्रित्य  योत्स्य इति मन्यसे 
मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥१८- ५९॥
 
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा 
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥१८- ६०॥
 
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति 
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥१८- ६१॥
 
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत 
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥१८- ६२॥
 
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया 
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥१८- ६३॥
 
सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः 
इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥१८- ६४॥
 
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु 
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥१८- ६५॥
 
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज 
अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥१८- ६६॥
 
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन 
 चाशुश्रूषवे वाच्यं   मां योऽभ्यसूयति ॥१८- ६७॥
 
 इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति 
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥१८- ६८॥
 
  तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः 
भविता   मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥१८- ६९॥
 
अध्येष्यते   इमं धर्म्यं संवादमावयोः 
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥१८- ७०॥
 
श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः 
सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥१८- ७१॥
 
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा 
कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनंजय ॥१८- ७२॥
 
अर्जुन उवाच
 
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत 
स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥१८- ७३॥
 
संजय उवाच
 
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य  महात्मनः 
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥१८- ७४॥
 
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् 
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥१८- ७५॥
 
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् 
केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि  मुहुर्मुहुः ॥१८- ७६॥
 
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः 
विस्मयो मे महान् राजन्हृष्यामि  पुनः पुनः ॥१८- ७७॥
 
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः 
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥१८- ७८॥
 
 तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे मोक्षसंन्यासयोगो नामाष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥

No comments: