Tuesday, March 30, 2010

तृतीयोऽध्यायः


In English 
 
अर्जुन उवाच
 
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन 
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥३- १॥
 
व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे 
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥३- २॥
 
श्रीभगवानुवाच
 
लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ 
ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥३- ३॥
 
 कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते 
  संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥३- ४॥
 
 हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् 
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥३- ५॥
 
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य  आस्ते मनसा स्मरन् 
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः  उच्यते ॥३- ६॥
 
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन 
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः  विशिष्यते ॥३- ७॥
 
नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः 
शरीरयात्रापि  ते  प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥३- ८॥
 
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः 
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥३- ९॥
 
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः 
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥३- १०॥
 
देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः 
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥३- ११॥
 
इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः 
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥३- १२॥
 
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः 
भुञ्जते ते त्वघं पापा पचन्त्यात्मकारणात् ॥३- १३॥
 
अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः 
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥३- १४॥
 
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् 
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥३- १५॥
 
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः 
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ  जीवति ॥३- १६॥
 
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः 
आत्मन्येव  सन्तुष्टस्तस्य कार्यं  विद्यते ॥३- १७॥
 
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन 
 चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥३- १८॥
 
तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर 
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥३- १९॥
 
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः 
लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥३- २०॥
 
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः 
 यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥३- २१॥
 
 मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन 
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव  कर्मणि ॥३- २२॥
 
यदि ह्यहं  वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः 
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥३- २३॥
 
उत्सीदेयुरिमे लोका  कुर्यां कर्म चेदहम् 
संकरस्य  कर्ता स्यामुपहनयामिमाः प्रजाः ॥३- २४॥
 
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत 
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥३- २५॥
 
 बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् 
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥३- २६॥
 
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः 
अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥३- २७॥
 
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः 
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा  सज्जते ॥३- २८॥
 
प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु 
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥३- २९॥
 
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा 
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥३- ३०॥
 
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः 
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥३- ३१॥
 
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् 
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥३- ३२॥
 
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि 
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥३- ३३॥
 
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ 
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥३- ३४॥
 
श्रेयान्सवधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् 
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥३- ३५॥
 
अर्जुन उवाच
 
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः 
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥३- ३६॥
 
श्रीभगवानुवाच
 
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः 
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥३- ३७॥
 
धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन  
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥३- ३८॥
 
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा 
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन  ॥३- ३९॥
 
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते 
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥३- ४०॥
 
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ 
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥३- ४१॥
 
इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः 
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥३- ४२॥
 
एवं बुद्धेः परं द्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना 
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥३- ४३॥
 
 तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे 
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो नाम तृतीयोऽध्यायः   

No comments: