Tuesday, March 30, 2010

त्रयोदशोऽध्यायः


 
श्रीभगवानुवाच
 
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते 
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥१३- १॥
 
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत 
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥१३- २॥
 
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् 
  यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥१३- ३॥
 
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् 
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥१३- ४॥
 
महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव  
इन्द्रियाणि दशैकं  पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥१३- ५॥
 
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः 
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥१३- ६॥
 
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् 
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥१३- ७॥
 
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव  
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥१३- ८॥
 
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु 
नित्यं  समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥१३- ९॥
 
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी 
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥१३- १०॥
 
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् 
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥१३- ११॥
 
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते 
अनादि मत्परं ब्रह्म  सत्तन्नासदुच्यते ॥१३- १२॥
 
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् 
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥१३- १३॥
 
सर्वेन्द्रियगणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् 
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ  ॥१३- १४॥
 
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव  
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके  तत् ॥१३- १५॥
 
अविभक्तं  भूतेषु विभक्तमिव  स्थितम् 
भूतभर्तृ  तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु  ॥१३- १६॥
 
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते 
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥१३- १७॥
 
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः 
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥१३- १८॥
 
प्रकृतिं रुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि 
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥१३- १९॥
 
कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते 
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥१३- २०॥
 
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् 
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥१३- २१॥
 
उपद्रष्टानुमन्ता  भर्ता भोक्ता महेश्वरः 
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥१३- २२॥
 
 एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं  गुणैः सह 
सर्वथा वर्तमानोऽपि   भूयोऽभिजायते ॥१३- २३॥
 
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना 
अन्ये साख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥१३- २४॥
 
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते 
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥१३- २५॥
 
यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् 
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥१३- २६॥
 
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् 
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति  पश्यति ॥१३- २७॥
 
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् 
 हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥१३- २८॥
 
प्रकृत्यैव  कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः 
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं  पश्यति ॥१३- २९॥
 
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति 
तत एव  विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥१३- ३०॥
 
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः 
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय  करोति  लिप्यते ॥१३- ३१॥
 
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते 
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥१३- ३२॥
 
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः 
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥१३- ३३॥
 
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा 
भूतप्रकृतिमोक्षं  ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥१३- ३४॥
 
 तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः  १३ 

No comments: