Tuesday, March 30, 2010

षष्ठोऽध्यायः



श्रीभगवानुवाच
 
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः 
 संन्यासी  योगी   निरग्निर्न चाक्रियः ॥६- १॥
 
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव 
 ह्यसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन ॥६- २॥
 
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते 
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥६- ३॥
 
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु  कर्मस्वनुषज्जते 
सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥६- ४॥
 
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् 
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥६- ५॥
 
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः 
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥६- ६॥
 
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः 
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥६- ७॥
 
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः 
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥६- ८॥
 
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु 
साधुष्वपि  पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥६- ९॥
 
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः 
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥६- १०॥
 
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः 
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥६- ११॥
 
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः 
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥६- १२॥
 
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः 
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥६- १३॥
 
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः 
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥६- १४॥
 
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः 
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥६- १५॥
 
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति  चैकान्तमनश्नतः 
 चाति स्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥६- १६॥
 
युक्ताहारविहारस्य  युक्तचेष्टस्य कर्मसु 
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥६- १७॥
 
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते 
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥६- १८॥
 
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता 
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमातमनः ॥६- १९॥
 
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया 
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥६- २०॥
 
सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् 
वेत्ति यत्र  चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥६- २१॥
 
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः 
यस्मिन्स्थितो  दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥६- २२॥
 
तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् 
 निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥६- २३॥
 
संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः 
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥६- २४॥
 
शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया 
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा  किंचिदपि चिन्तयेत् ॥६- २५॥
 
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् 
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥६- २६॥
 
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् 
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥६- २७॥
 
युञ्जन्नेवं सदात्मनं योगी विगतकल्मषः 
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥६- २८॥
 
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि 
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥६- २९॥
 
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं  मयि पश्यति 
तस्याहं  प्रणश्यामि   मे  प्रणश्यति ॥६- ३०॥
 
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः 
सर्वथा वर्तमानोऽपि  योगी मयि वर्तते ॥६- ३१॥
 
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन 
सुखं वा यदि वा दुःखं  योगी परमो मतः ॥६- ३२॥
 
अर्जुन उवाच
 
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन 
एतस्याहं  पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥६- ३३॥
 
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् 
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥६- ३४॥
 
श्रीभगवानुवाच
 
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् 
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण  गृह्यते ॥६- ३५॥
 
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः 
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥६- ३६॥
 
अर्जुन उवाच
 
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः 
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥६- ३७॥
 
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति 
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥६- ३८॥
 
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः 
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता  ह्युपपद्यते ॥६- ३९॥
 
श्रीभगवानुवाच
 
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते 
 हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥६- ४०॥
 
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः 
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥६- ४१॥
 
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् 
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥६- ४२॥
 
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् 
यतते  ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥६- ४३॥
 
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः 
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥६- ४४॥
 
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः 
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥६- ४५॥
 
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः 
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥६- ४६॥
 
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना 
श्रद्धावान् भजते यो मां  मे युक्ततमो मतः ॥६- ४७॥
 
 तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे आत्मसंयमयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः   

No comments: